Ilmul-kelam (Dituria e fjalës; përkthim i fjalëpërfjalshëm)

        Është shkencë nëpërmjet të cilës studuesi i saj arrin të aftësohet për polemika dhe debate në çështjet e dogmave e besimeve, duke shfaqur argumentet dhe dyshimet që posedon, paralelisht duke refuzuar dhe luftuar mendimet e kundërshtarëve. Thënë troç është ilmi i polemikës në çështjet akidore, -gjë kjo e qortuar sheriatikisht-, sikurse ka theks të veçantë në prezentimin e shkollave të tjera duke u orvantuar t’i mposhtë ato.

       Dallimet mes shkencës së tevhidit dhe ilmul-kelamit, janë këto siç vijon:

-       Shkenca e Tevhidit mbështetet në Kuran, Sunet, njëzëshmërinë e selefit dhe në logjikën e shëndoshë që mbështetet në burimet e mësipërme. Kurse Ilmul-kelami është dije e mbështetur në terme logjike dhe analogji filozofike, i ndikuar nga faktorë të jashtëm, po jo nga Kurani dhe Suneti.

-       Shkenca e Tevhidit është ilm sheriatik që nuk përmban bidate, për dallim nga ilmul-kelami, shkencë kjo e shpikur, që nuk ishte e njohur as te i Dërguari i Allahut, -sal-lallahu alejhi ue selem!-, as tek sahabët, po as tek ata që i ndjekën ata denjësisht.

-       Shkenca e Tevhidit nuk përfshin brenda vetës asnjë shprehje të bidatit, e as ndonjë term filozofik; Kurse ilmul-kelami përfshin një numër të madh të shprehjeve të bidatit, termeve logjike dhe ideve filozofike.

-       Origjina dhe baza e shkencës së Tevhidit është tek gjeneratat e para e të dalluara, kurse ilmul-kelami nuk ka një fat të këtillë; Përkundrazi, është shkencë e shpikur, që ka ardhur si rezultat i faktorëve të jashtëm, që vinin sidomos pas përkthimit të librave të filozofisë e të logjikës (në gjuhën arabe).

-       Gjurmët dhe ndikimet e shkencës së tevhidit janë të lavdëruara, për dallim nga ato të ilmul-kelamit, të cilat janë të qortuara dhe të përçmuara.

-       Shkenca e tevhidit është mjet për të drejtin për të mposhturën të kotën e prishësit, kurse ilmul-kelami është instrument i shfrytëzuar zakonisht dhe më së shumti nga prishësit. [1]

Përdorimi i ilmul-kelamit është parë gjitheherë tek sektet e përfolura, siç janë muëtezilët, esharinjtë dhe ata që përshkojnë rrugën e tyre; Kjo shkencë nuk është e lejuar, ngase është shkencë e bidatit, mirret me të folurit pa dije për Allahun dhe e kundërshton menhexhin e selefit në vërtetimin e çështjeve të besimit.

Prej atyre që kanë shkruar libra duke përdorur këtë term, është Et-Taftazani (vdiq: 791h) në librin e tij: “Sherh el-mekasid fi ilmil-kelam”.[2]

 Filozofia

Ky term përdoret tek filozofët dhe pasuesit e tyre, duke nënkuptuar me këtë shkencën e akides. Ky përdorim është i paligjshëm për sa i përket akides, ngase filozofia është e ndërtuar mbi iluzione, imagjinata, ide të gabuara dhe qëndrime të devijuara karshi çështjeve të gajbit (të padukshmës).

 Et-Tesavuf

Fjala tesavuf, përdoret tek sufinjtë, filozofët, orientalistët dhe ata që i ndjekin këta, duke pasë për qëllim shkencën e akides. Është përdorim i paqëndrueshëm, gjegjësisht i bidatit, ngase ngritet mbi pretendimet, rrëshqitjet dhe devijimet e sufinjëve në akide.

 El-Ilahijat (hyjnoret)

Kjo fjalë ka gjetur përdorim tek filozofët, orientalistët dhe ndjekësit e tyre. Është e gabueshme dhe nuk qëndron, ngase kur ata e përdorin kanë për qëllim filozofirat e filozofëve, fjalët e ndjekësve të ilmul-kelamit, mohuesve e ateistëve për sa i përket çështjeve që kanë të bëjnë me Allahun e Lartësuar.

 Metafizika (Përtej natyrës; përkthim i fjalëpërfjalshëm)

Kësisoj e emërtojnë perëndimorët, filozofët dhe ndjekësit e tyre, e që është e përafërt me termin e el-ilahijat. E përdorin këtë term kur kanë për qëllim besimet, bindjet dhe idetë në çështjet e kredos. Këto nuk janë të vërteta, ngase nuk kanë ndonjë mbështetje logjike, e as që bazohen në shpallje.

            Në të vërtetë akideja ka një kuptim të saktë, atëherë kur ajo fton në të vërtetën, e një akide e këtillë është vetëm akideja e Ehlu Sunetit dhe xhematit, e cila mbështetet në Kuran, Sunet dhe njëzëshmërinë e selefit.[3]

 

Nga arabishtja: Mirsim Maliqi

Medine, 16.11.2012

           

            Suneti (Es-Sunneh)

          Kuptimi i kësaj fjale ka shtegtuar varësisht përdorimit të saj në kontekstet terminologjike, andaj çdo dijetar islam e ka përkufizuar asisoj që t’i shërbejë e t’i vijë për shtat ndonjë shkenceje. Për shembull, ulematë e hadithit, sunetin e përkufizojnë kësisoj: Ajo që i atribuohet të Dërguarit të Allahut, -sal-lallahu alejhi ue selem!-, qoftë fjalë, vepër, miratim apo cilësim. Kurse ulematë e usulul-fikh-it, thonë kështu: Ajo çka e urdhëron Ligjvënësi, por jo në kuptimin obligativ. Kurse ulematë e fikhut, e definojnë siç vijon: Ajo për veprimin e të cilës shpërblehet ai që e bën, por nuk denohet ai që e lë.

Kurse ulematë e akidës së vërtetë, konsiderojnë se Suneti është një prej vend-burimeve nga ku mirret dhe vërtetohet akideja e shëndoshë. Andaj, disa nga selefi vlerësuan se suneti është pasimi, e disa tjerë thanë se është Islami, e që të dy fjalët nuk bien ndesh me njëra-tjetrën, ngase Islami vërtetë konsiston besimin e vërtetë, kurse pasimi jep të kuptosh rreth burimit dhe metodologjisë.

       Andaj, fjala sunet arriti të përfshijë këtë kuptim: Pasimi i akides së vërtetë, e cila është e vërtetuar në Kuran dhe Sunet.

            Prej ulemave që e përdorën këtë nocion, me këtë kuptim terminologjik, është Imam Ahmed ibën Hanbel në librin e tij “Es-Sunneh”, që përmbante akiden e vërtetë, e cila qe vërtetuar me transmetimet e njerëzve të drejtë e besnikë nga i Dërguari i Allahut, -sal-lallahu alejhi ue selem!- dhe shokët e tij. Njëjtë ka vepruar edhe i biri i Imam Ahmedit, Abdullahu, në librin e tij “Es-Sunneh” dhe Ibën ebi Asim në librin e tij “Es-Sunneh”.[1]

            Bazat e fesë (Usulud-din)

            Që të kuptohet mirëfilli ky tog, ne duhet të zbërthejmë kuptimet e të dy fjalëve në arabisht: usul dhe din.

            Fjala usul është shumësi i fjalës asël, e që në aspektin gjuhësor përkthakon këtë kuptim: Ajo mbi të cilën ndërtohet diçka, siç është themeli i shtepisë. Kurse terminilogjikisht nënkupton atë që ka degë.

            Kurse din, do të thotë: nënshtrueshmëri dhe përulje; Kurse përkufizimi i kësaj fjaleje në fe është kështu: Bazat e përgjitshme dhe principet themelore e madhështore, nëpërmjet të cilave realizohet rrespektimi i Allahut dhe të Dërguarit të Tij, -sal-lallahu alejhi ue selem!-, si dhe nënshtrimit karshi urdhërsave dhe ndalesave të Allahut dhe të Dërguarit të Tij, -sal-lallahu alejhi ue selem!-. Dhe me këtë kuptim nuk është për qëllim asgjë tjetër përpos se shkenca e akides dhe tevhidit.[2]

            Disa dijetarë kanë shkruar libra në akide, e që në to kanë përmendur termin Usulud-din. Prej tyre, El-Bagdadij (vdiq: 429h), në librin e tij “Usulud-din”, Ibën Batta (vdiq: 378h) në librin e tij “Esh-Sherhu vel-Ibaneh an usulid-dijane” dhe El-Esharij (vdiq: 324) në librin e tij “El-Ibane an usulid-dijane”.[3]

             El-Fikh El-Ekber

            Fjala fikh në gjuhë do të thotë: kuptim i hollësishëm; Kurse atribuimi i këtij kuptimi në el-ekber (më i madh, më madhështor) vie si shkas për të nxjerrë nga ky term fikhun që ka të bëjë me hallallin e haramit, etj.. Ky term u njoh vetëm në shekullin e dytë hixhrij, atëherë kur Imam Ebu Hanife En-Nuëman e titulloi librin e tij kësisoj “El-Fikhul-Ekber” në të cilin libër përmblodhi një tërësi bindjesh të selefit, e duke argumentuar me këtë titull se kjo tematikë është më madhështorja në sheriatin Islam. Ky term nuk i vie përshtat asgjësendi tjetër përpos se shkencës së akides.

             Sheriati (Esh-Sheriah)

         Përdorimi i fjalës esh-sheriah ka pasë përdorim më specifik, siç ka thënë Shejhul-Islam Ibën Tejmije, -rahimehullah!-: “Kredot të cilat i besojnë Ehlu Suneti, si p.sh. besimi i tyre se imani është fjalë e vepër, se Allahu cilësohet vetëm ashtu siç Ai e ka cilësuar Vetvetën apo e ka cilësuar i Dërguari i Tij, -sal-lallahu alejhi ue selem!-, njashtu besimi se Kurani është Fjalë e Allahut, e nuk është e krijuar, etj.!”[4]

            Pra, në këtë kuptim Esh-Sheriah është po sikur Es-Sunneh, e me të janë për qëllim besimet të cilat Allahu i ka ligjësuar, e ndonjëherë janë edhe veprat, e ndodhë që të jenë të dyja, pra besimet dhe veprat e ligjësuara nga Allahu, -subhanehu ue te’ala!-.

            Edhe në këtë rast disa dijetarë kanë shkruar libra në akide, kurse i kanë titulluar me fjalën esh-sheriah, e që i pari prej tyre është Ebu Bekër El-Axhurij, -rahimehullah!-, në librin e tij “Esh-Sheriah”, e pastaj Ibën Bata El-Hanbelij, -rahimehullah!-, në librin e tij: “El-Ibane an sheriatil-firketin-naxhije ve muxhanebetil-firekil-medhmume”.[5]

             El-Iman

            Nga gjeneratat e para (selefi) gjejmë të kenë shkruar libra duke i titulluar me fjalën iman, e në të cilat kanë shtjelluar tematikat e tevhidit dhe të akides, e që i pari i këtij lloji është libri: “Kitabul-iman ve mealimuhu ve sunenuhu ve istikmalu-derexhatihi” të autorit Imam Ebu Ubejd El-Kasim ibën Selam El-Bagdadij, -rahimehullah!-; Pastaj libri “Kitabul-Iman” të El-Hafidh Ebu Bekër Abdullah ibën Muhamed ibën ebi Shejbeh El-Absij, -rahimehullah!-. Më tej libri “Kitabul-Iman” të El-Hafidh Muhamed ibën Is’hak ibën Jahja ibën Mendeh, -rahimehullah!-.[6]

 Nga arabishtja: Mirsim Maliqi

[1] Shih: Ibrahim El-Burejkan, El-Medkhalu li dirasetil-akidetil-islamije, f.12

 Akide

            Nocioni akide ka kaluar në tri etapa:

            E para, duke e përkthakuar kuptimin e gjerë të fjalës, aq sa të jetë i llojit enciklopedik, pra jospecifik, gjegjësisht ky në fakt është kuptimi gjuhësor, ngase në gjuhë kur përdorët kemi për qëllim: vendosmërinë e fortë, bashkimin, bashkëlidhjen dhe fetarinë e njeriut, pa marrë parasysh se ç’është ajo fetari, e vërtetë apo e kotë.

            E dyta, është manifestuar asisoj duke u konkretizuar në rolin e vet që ka në veprat e zemrës, e në këtë etapë akideja shquhet edhe më shumë, pra zemra e robit mirret me të, dhe kjo etapë është më konkrete dhe specifike se sa e para dhe ka ndërlidhshmëri me domethënien nga ku buron, e duke u bazuar në këtë mund të themi se akide është besimi që nuk pranon antitezë apo të kundërtën.

E treta, është aso që bën fjalë për një pjekje dhe konsilidim të akides, gjegjësisht akideja u bë një shkencë që përmban emërtimin e vet që i kushtohet studimit të disa çështjeve konkrete, pra ky rol ka qenë i koncentruar që akideja si shkencë të jetë stabile dhe e qëndrueshme, e cila përshkruhet siç vijon: Shkenca e dispozitave sheriatike të kredos, e cila buron nga argumentet bindëse, sikurse i kundërpërgjigjet dyshimeve dhe dilemave të “argumenteve” kundërshtare.[1]

Dhe prej librave që janë titulluar me nocionet akide e iëtikad (sinonim i fjalës akide), mund të përmendim: “Akidetus-Selef ve es’habil-hadith” të Sabunit (vdiq: 449h), “Sherh usul iëtikad ehlis-suneti vel-xhemaah” të Lalikait (vdiq: 418h) dhe “Iëtikad” të Bejhakiut (vdiq: 458h)[2]

            Tevhid

            Njashtu, edhe nocioni tevhid ka rrugëtuar në të njëjtat shtigje e role, po sikur nocioni i akidës, fjala vjen, kur bëjmë fjalë për kontekstin gjuhësor themi se rrjedhë nga fjala vahade – njësoj, pra ta konsiderosh Zotin një, kurse pastaj nga ky kuptim ka kaluar në kuptimin e veçimit, gjegjësisht të konsiderosh Zotin një, porse edhe Posedues i disa veçorive që i përkasin Atij ekskluzivisht.

            Kurse në aspektin e burimit, kihen për qëllim veprat e zemrës, e cila në këtë rast si shkencë përkufizohet siç vijon: Veçimi i Allahut me rububije, uluhije dhe emrat, cilësitë dhe veprimet e Tij. Kurse pas kësaj etapeje ka filluar të merr vetën si shkencë e mëvetësishme, e cila definohet kështu: Shkenca nëpërmjet të së cilës arrihet deri te vërtetimi i dogmave e doktrinave fetare me argumente bindëse.[3]

Nga arabishtja: Mirsim Maliqi

             Përkufizimi i akides në aspektin gjuhësor

            Akideja në aspektin gjuhësor do të thotë nyje, lidhëse, shtrëngim, etj., pra akideja është vendim i një të bindurit që nuk pranon mëdyshje, kurse akideja (besimi) në fe është ajo me të cilën synohet dogma e kredoja, pa vepër, si p.sh. akideja (besimi) në ekzistimin e Allahut dhe dërgimin e të Dërguarve të Zotit. Pra akide është ajo me të cilën njeriu bindshëm e lidhë zemrën, pa marrë parasysh a është ajo akide e vërtetë apo e kotë. Pra ky është aspekti gjuhësor.[1]

 

            Përkufizimi i akides në terminologjinë e përgjithshme

 

 

            Në këtë përkufizim, akide është: Çështje të cilat obligohesh t’i besosh me zemër e të qetësohet me to shpirti, derisa të bëhet bindje e rrënjosur, e cila bindje nuk përzihet me dyshim e hamendje, pra besim për të cilin ai që e beson nuk ka lëkundje e mëdyshje, sikurse obligohet të jetë në përputhshmëri me realitetin, gjë që nuk pranon dyshime e supozime, andaj në rast se dituria nuk arrin të jetë në gradën e një bindjeje të fortë, të rrënjosur e të vendosur, atëherë nuk mund të quhet dot akide.[2]

 

            Përkufizimi i akides islame

 

 

            Akideja islame është: Besimi i vendosur e i prerë në rububijen, uluhijen dhe emrat e bukur dhe cilësitë e larta të Allahut, në melaiket, librat e Zotit, të dërguarit të Zotit, në kader (i mirë apo sherr), gjithashtu besimi në gjithçka që është vërtetuar nga çështjet e gajbit, në bazat e fesë, në atë çka janë pajtuar të gjithë të parët tanë të mirë, gjithashtu t’i dorëzohemi plotësisht Allahut dhe ta rrespektojmë Atë, urdhërin dhe vendimin e Tij, dhe në këtë akide përfshihet edhe pasimi i të Dërguari të Allahut, -sal-lallahu alejhi ue selem!-.

            Akideja islame kur përmendet është për qëllim akideja e Ehlu Sunetit dhe xhematit, ngase mu kjo akide është Islami, të cilin e deshi Zoti dhe e përcaktoi të jetë fe për robërit e Tij, dhe më saktësisht kjo akide është akideja e tri gjeneratave të para e të dalluara, pra e sahabëve, tabiinëve dhe ata që i kanë pasur me të mirë.[3]

 

            Përkufizimi gjuhësor dhe terminologjik i Tevhidit

 

 

            Tevhidi (njësimi) në aspektin gjuhësor është i marrë nga rrënja vahade, që është ekuivalente me fjalën njësoj (në gjuhën shqipe), që do të thotë të bësh diçka një. Kurse në Sheriat, tevhid do të thotë: “Veçimi i Allahut, -subhanehu ue te’ala!-, me rububije, uluhije dhe emrat dhe cilësitë e Tij!”[4]

            Kolosi Ibën Kajjimi, -rahimehullah!-, ka thënë: “Nuk është tevhidi veç të pranosh e besosh se Allahu është Krijuesi, Zoti dhe Mbreti i gjithçkaje, ngase kësisoj besonin edhe adhuruesit e idhujve, por megjithatë mbetën mushrikë. Por Tevhidi përmban gjithashtu edhe dashurinë ndaj Allahut, përuljen dhe nënshtrimin para Tij, bindjen ndaj Tij duke e rrespektuar dhe duke e bërë adhurimin vetëm për Të, duke synuar Fytyrën e Tij me të gjitha veprat dhe fjalët, po ashtu edhe kur duam diçka apo urrejmë, kur japim apo s’japim, krejt këto i bëjmë për Fytyrën e Allahut, e që kjo e shtyen muvahidin që t’i shmanget rënies dhe insistimit në mëkate, e kush e kupton këtë, arrin të kuptojë fjalën e të Dërguarit të Allahut, -sal-lallahu alejhi ue selem!-: “Allahu ia ka bërë haram zjarrit (personin) që thotë: ‘La ilahe ilAllah’, e me këtë ka synim Fytyrën e Allahut!”[5]

 

            Lidhja mes tevhidit dhe akides

 

 

            Dija e akides dhe ajo e tevhidit janë sinonime tek Ehlu Suneti, mirëpo dija e tevhidit u emërtua si shkencë e akides, duke u bazuar në frytin që pritet nga kjo, i cili rezultat është dorëzimi i zemrës me një dorëzim të prerë i cili nuk pranon shthurrje e këputje.[6]

            Mund të kenë dallime në aspektin terminologjik, në kuptimin që shkenca e tevhidit është një dije me anë të së cilës arrin të besosh e të vërtetosh kredo fetare me argumente, kurse shkencës së akides krahas kësaj i shtohet gjithashtu tematika e kundërpërgjigjeve ndaj dyshimeve dhe mposhtja e “fakteve” të kundërshtarëve, pra akideja dhe tevhidi bëhen bashkë në atë se të dyja janë për njohjen e së vërtetës, porse akideja është më e përgjitshme se sa tevhidi ngase kjo e vërteton të vërtetën me argumente dhe i kundërpërgjigjet dilemave, mëdyshjeve dhe hamendjeve të kundërshtarëve, sikurse në këtë vazhdë gjithashtu edhe i debaton fetë dhe sektet e tjera. Tek të parët tanë ka qenë traditë që librat e tyre në tevhid dhe iman t’i quajnë akide, siç ka vepruar kësisoj Ebu Uthman Es-Sabuni, -rahimehullah!-, në librin e tij: “Akidetus-Selef Es’hab el-Hadith”, apo edhe El-Lalikaij, -rahimehullah!-, në librin e tij: “Sherh usul iëtikad ehlis-suneti vel-xhemah”.[7]

  

 

Nga arabishtja: Mirsim Maliqi