Historia e krishterimit është përplot sekte që mohonin origjinën e doktrinave të miratuara nga këshillat zyrtarë të kishës perandorake dhe vërtetonin vlefshmërinë e qëndrimit të tyre me argumente dhe prova. Ndër ato sekte ishte edhe sekti unitarian, i cili në historinë e krishterimit – pas shekullit të katërt pas Krishtit – mori shumë emra, ndër të cilët më i njohuri është: Arjusizmi.
Unitarianët vazhduan të jenë të pranishëm në historinë e Kishës Perëndimore, që nga dominimi i Kishës së Palit, e cila përvetësoi doktrinën e Trinisë, Mishërimit dhe vdekjes së Zotit, ose si vazhdimësi e rrënjëve të mëparshme monoteiste në krishterimin origjinal, ose për shkak logjikimit dhe të menduarit të shëndoshë që refuzonte idenë e Trinisë dhe përqafoi idenë e monoteizmit.
Në Epokën e Rilindjes dhe Iluminizmit e deri në epokën moderne, sektet monoteiste të krishtera u ripërtërinë, dhe siç thotë studiuesi Brandon Walker, ky sekt u konsiderua nga sektet e tjera se nuk u përmbahej mësimeve ortodokse të Trinisë dhe mohonte mëkatin e plotë të njeriu, dhe se ky qëndrim rrënjët i kishte thellë në filozofinë iluministe të arsyes dhe logjikës.
Unitarianët, siç konfirmohet nga studiuesi John Tollan, për devijimin e besimeve origjinale të krishtera, fajsuan perandorin romak Konstandin dhe Këshillin i Nikesë që u zhvillua në fillim të shekullit të katërt pas Krishtit. Në të vërtetë, shumë prej tyre akuzojnë Palin për bastardimin e krishterimit dhe konvertimin e fesë nga monoteizmi në Trinitet.
Sekti Unitarian u përhap në Evropë në Epokën e Iluminizmit dhe u zhvendos në Amerikë dhe u vendos në New England dhe Massachusetts. Filloi të rritet në shekullin e nëntëmbëdhjetë dhe u përhap në të gjithë Shtetet e Bashkuara. Studiuesi Brandon Walker pohon se monoteizmi është feja e elitës së klasës së lartë dhe e të arsimuarve dhe intelektualëve atje.
Harriet Stowe (1896 pas Krishtit), shkrimtarja dhe aktivistja amerikane në lëvizjen për çlirimin e skllevërve, përmendi në një letër drejtuar vëllait të saj se të gjithë nëpunësit dhe profesorët e Kolegjit të Harvardit ishin Unitarianë ndër më të shquarit: Andrews Norton, Charles Chauncey, President John Adams, Daniel Webster dhe Alexander Hamilton.
Unitarianët theksuan përvojat e tyre me Zotin larg traditave zyrtare të kishës, përmes arsyes, logjikës dhe interpretimit të saktë të Biblës. Pavarësisht se kjo është e vërtetë, studiuesit perëndimorë kanë deklaruar se një nga fushat e panjohura të ndikimit në Perëndim është kontributi i Islamit në iluminizmin perëndimor për sa i përket besimit!
Studiuesi Humberto Garcia, si dhe studiuesi Kevin Barrett, deklaruan se disa nga paraardhësit e unitarianëve ishin në fakt muslimanë të fshehtë që fshihnin Islamin e tyre dhe se kontributi i tyre në korrigjimin dhe kritikimin e besimeve të frymëzuara nga Islami ishte një forcë kryesore që shtyu epoka e iluminizmit në drejtim të reformimit dhe korrigjimit të besimeve të krishtera.
Dr. Aid Deuserij
Përktheu nga arabishtja: Agim Bekiri
